Edip Emil Öymen eeoymen@hurriyet.com.tr

Picasso’nun bilgisayara dair ünlü sözü: ‘Bunlar işe yaramaz. Çünkü sadece yanıt verirler.’ Picasso 50:50 haklı. ‘Bunlar’ elbette işe yarıyor. Ama evet, sadece yanıt veriyorlar. Soru sorana...

Sanat dünyasında en çok sorulan soru: Bu eser sahte mi? Bugüne kadar yanıtı sanat tarihi uzmanları veriyordu. Ama, bilgisayar işe alındı: Ressamın kalem/fırça darbelerinin yönü ve şiddetini sayısal olarak analiz etmek artık mümkün. Resmi onun mu, başkasının mı yaptığını anlamak kolaylaştı. Bu amaçla, sanat eserlerinin gerçek sahiplerini saptamaya yarayacak yazılımlar geliştiriliyor. Çünkü fırça darbeleri, sanatçının imzası, el yazısı gibi. Fırça izini analiz eden bu programlar; müzayede ve sigorta şirketleri için cankurtaran simiti olacak. Ama yine de sahtekarlığa karşı yüzde 100 kesinlikte kanıt sağlamayabilir. Sanatçının değişik zamanlarda değişik stilleri tercih etmesi işi güçleştiren bir değişken.

Dünyada çeşitli adreslerde birbirine benzeyen çalışmalar sürüyor:

Hollanda: Maastricht Üniversitesi’ndeki araştırma, ülkenin en popüler sanatçısı Van Gogh’un eserleri üzerinde yoğunlaştı. Van Gogh, dünya sanat piyasasında gayet popüler olduğu için sahte tablo bolluğu var. Üniversitede ‘Authentic’ (Gerçek) adlı projenin amacı, Van Gogh’un eserlerini renk zıtlığı, tuvalin yapısı ve cinsi, fırça darbelerinin yönü ve gücü gibi değişkenleri hesaba katarak sayısal olarak ifade etmek. Ve ressamın bütün eserlerinde bu sayısal özelliği aramak. Bir tür el yazısı araştırması gibi. Cezanne ve Gaugin’e de sıra gelecek.

Almanya: Bremen Üniversitesi, sanat eserinin ‘gerçekliğini’ araştırma konusunda öncü olmaya devam ediyor. 1998’de Delacroix’nın bir eserini incelemeye başlamışlardı. Her 2.5 santimetrelik taramada 300 noktayı bilgisayar kaydediyor, hesapladığı sayısal özellikleri bütün tabloda arıyordu. Üniversite, bu sistemle yüzde 87 doğruluk payına eriştiğini iftiharla açıkladı.

Brezilya: Rio de Janeiro Katolik Üniversitesi bilim adamları, ülkenin popüler ressamı Candido Portinari’nin 23 tablosu ile çağdaşı Enrico Bianco’nun eserlerini benzer bir yazılım kullanarak karşılaştırdı. Başarı oranı yüzde 77 olarak açıklandı. Ama, tabloları kısımlara ayırıp, her kısım ayrıca incelendiğinde, hangisini kimin yaptığını saptamada doğruluk oranı yüzde 100’e çıktı.

ABD: New Hampshire’da Dartmouth College’de üç bilim adamı, Felemenkli ressam Pieter Bruegel imzalı 8 gerçek, 5 sahte tabloyu geliştirdikleri yazılımla birbirinden ayırdılar. Sonra da Rönesans ressamlarından Pietro di Cristoforo Vannucci (daha iyi bilinen adıyla Perugino) imzalı ‘Meryem Ana ve Oğlu’ tablosunda görülen 6 kişiden 3’ünü üstad Perugino’nun, diğerlerini 4 ayrı kişinin boyadığını saptadılar: ‘Sağdaki azizi boyayan kişi mekanik ve ikinci sınıftı. Ama soldakini, esas ressamdan daha üstün tekniğe sahip birisi boyamıştı.’ Her ne kadar Perugino’nun bu tabloyu yaptığı sırada ‘ayrıntıları’ bitirmeleri için tabloyu çıraklarına bıraktığı söylenirse de, bu söylenti şimdi sayısal verilerle de saptanmış oluyor.