Yılın ilk çeyreğinde yüzde 12.4 olarak gerçekleşen büyüme hızı 1995 yılının ikinci çeyreğindeki yüzde 12.6’lık büyümeden sonra son yılların çeyrekler itibariyle en yüksek büyüme hızı oldu. Tarım üretiminde yaşanan yüzde 7.5’lik küçülmeye rağmen, ticaret ve sanayi sektörlerindeki büyümelerle ithalat vergilerindeki artışlar büyümenin motoru oldu.

Devlet İstatistik Enstitüsü, bu yılın birinci üç aylık dönemine ilişkin gayri safi milli hasıla (GSMH) sonuçlarını açıkladı. Buna göre ocak-mart aylarını kapsayan birini üç aylık dönemde GSMH cari fiyatlarla geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 17.5 oranında artarak 79 katrilyon 443 trilyon lira olarak gerçekleşti. GSMH 1987 yılı fiyatlarıyla ise yüzde 12.4 oranında artarak 27 trilyon 295 trilyon lira düzeyinde hesaplandı.

Gayri safi yurt içi hasıla ise geçen yılın aynı dönemine göre cari fiyatlarla yüzde 15.8, sabit fiyatlarla da yüzde 10.1 oranında artış kaydetti. Dış alem net faktör gelirlerinin pozitif olması nedeniyle GSMH’deki büyüme hızı GSYİH’deki büyümenin 1.3 puan üzerine çıktı.

Geçen yılın aynı döneminde GSYİH yüzde 8.4, GSMH ise yüzde 7.4 oranında büyümüştü. Bu yılın ilk çeyreğinde kaydedilen yüzde 12.4 oranındaki büyüme, yılın tümündeki büyümenin yüzde 5 olan bu yıla ilişkin hedef ile yüzde 5.9 olan 2003 yılındaki büyümenin oldukça üzerine çıkacağına işaret ediyor.

FİYAT DEFLATÖRÜ YÜZDE 4.5

GSMH’deki sabit fiyatlarla büyümenin, cari fiyatlarla büyümeye oranlanmasıyla hesaplanan zımni fiyat deflatörü (ortalama fiyat artışı) ise yüzde 4.5 olarak hesaplandı ve DİE’nin TEFE ve TÜFE bazında hesapladığı yıllık ortalama enflasyon oranlarının oldukça altında kaldı.

SEKÖREL BÜYÜME HIZLARI

Sektörler itibariyle en yüksek büyüme hızına yüzde 16.3 ile ticaret sektöründe ulaşıldı. Bu büyümede tüketim artışının yanı sıra önceki yıllarda dış alem net faktör gelirleri içerisinde gösterilen bu nedenle GSYİH içerisinde yer almayıp GSMH içerisinde yer alan işçi dövizi gelirlerinin, bu yıl turizm gelirleri içerisine alınmasından kaynaklandığı belirtiliyor.

2003 yılında da hızlı bir şekilde üretim azalışı yaşanan tarım sektöründe bu yılın ilk üç aylık döneminde de yüzde 7.5 oranında bir üretim azalışı olduğu tahmin edildi. Buna karşılık sanayi sektöründe yüzde 10.3, inşaat sektöründe yüzde 2.9 büyüme kaydedildi. Ulaştırma ve haberleşme sektöründeki büyüme ise yüzde 4.3’de kaldı.

Bu dönemde en hızlı büyüyen kalemlerden biri de yüzde 33.8 ile ithalat vergisinde yaşandı. Mali kuruluşlar, bankacılık sektörünün toparlanmaya başlamasıyla birlikte uzun bir aradan sonra yeniden yüzde 0.6 oranında büyürken, konut sahipliği yüzde 1.9, serbest meslek ve hizmetler yüzde 8.6, devlet hizmetleri yüzde 1.4 ve kar amacı olmayan kuruluşlar (dernek-vakıf vb.) yüzde 10.1 oranında büyüme gösterdi. Birinci çeyreler itibariyle sektörel büyüme hızları

 

SEKTÖR	1.DÖNEM CARİ	(YÜZDE) SABİT
Tarım	23.3	-7.5
Sanayi	13.1	10.3
İnşaat	16.0	2.9
Ticaret	15.9	16.3
Ulaştırma-haberleşme	7.3	4.3
Mali kuruluşlar	28.8	0.6
Konut sahipliği	23.9	1.9
Serbest meslek ve hizm.	14.8	8.6
Devlet hizmetleri	20.8	1.4
İthalat vergisi	23.0	33.8
Kar amacı olmayan krlş.	-1.7	0.9
GSYİH	15.8	10.1
GSMH	17.5	12.4

EN BÜYÜK KATKI TİCARETTEN

DİE’nin üretim yöntemiyle hesapladığı gayri safi milli hasılaya en yüksek katkı ticaret sektöründen geldi. Sektör yüzde 12.6 oranındaki büyümenin tek başına 3.6 puanlık kısmını sağlarken, sanayi sektörünün toplam katkısı ise 3.4 puan olarak gerçekleşti. Büyümeye ulaştırma ve haberleşme sektörü 0.7 puan, konut sahipliği 0.1 puan, serbest meslek ve hizmetler 0.2 puan, kamu hizmetleri 0.1 puan katkı yaptı. Dolar yazında yüzde 40 düzeyinde bir ithalat artışı sağlanması nedeniyle ithalattan alınan vergilerdeki artış ise büyüme oranını 2.3 puan yukarı çekti.

Tarım sektöründeki yüksek oranlı küçülme ise GSMH büyüme hızın 0.4 puan aşağı çekti. GSMH’deki büyümenin 1.3 puanlık bölümü ise dış alem net faktör gelirlerinden kaynaklandı.

SON 35 ÇEYREĞİN EN YÜKSEĞİ

DİE Türkiye’nin milli gelirini 1988 yılından bu yana üçer aylık dönemler itibariyle açıklıyor. Şimdiye kadar en yüksek büyüme hızına yüzde 14.9 ile 1990 yılının ikinci çeyreğinde ulaşılmıştı.

1995 yılının ikinci çeyreğinde ise yüzde 12.6 olarak ikinci en yüksek büyüme hızı gerçekleşmişti. Bu yılın ilk çeyreğindeki büyüme ise 1988 yılından bu yanaki en yüksek üçüncü yüksek büyüme hızı oldu. Ancak, hem 1990 yılının birinci çeyreğinin hem de 1995 yılının ikinci çeyreğinin bazını oluşturan bir önceki yılların aynı dönemlerinde küçülme yaşandığı için bu ölçüde yüksek hızlara ulaşılmıştı. Bu yıl ise geçen yılki yüzde 4.7 oranındaki büyümenin üzerine yüzde 12.4 oranında bir büyüme kaydedilmiş olması dikkat çekiyor. Bu oran son 35 çeyreğin en yüksek büyüme hızını oluşturuyor.

BÜYÜME 9 ÇEYREKTİR SÜRÜYOR

Türkiye ekonomisinin yüzde 9.5’la çok hızlı bir küçülme yaşadığı 2001 yılından sonra 2002 yılının birinci çeyreğindeki yüzde 0.6’yla başlayan büyüme süreci bu yılın ilk çeyreğiyle birlikte aralıksız olarak dokuzuncu çeyreğe ulaştı. Alınan ilk veriler ekonomideki büyümenin geride bırakılan bu yılın nisan-haziran aylarını kapsayan ikinci çeyreğinde de devam ettiğini gösteriyor. Böylece büyüme süreci aralıksız olarak 10 çeyreğe uzadı. Üçer aylık dönemler itibariyle büyüme hızları(Yüzde)

BÜYÜME ÖZEL TÜKETİM VE YATIRIMDAN

Yılın ilk çeyreğinde kaydedilen yüksek büyüme ağırlıkla, yurttaşların tüketim harcamaları ile özel sektörün yatırımlarındaki hızlı artışlardan kaynaklandı.

Devlet İstatistik Enstitüsü’nün (DİE) verilerine göre ocak-mart döneminde özel nihai tüketim harcamaları, cari fiyatlarla geçen yılın aynı dönemine oranla yüzde 19.8 artarak 58 katrilyon 636.9 trilyon lira oldu. Özel nihai tüketim harcamaları sabit fiyatlarla ise yüzde 10.6’lık bir artışla 20 trilyon 459.6 milyar lira düzeyinde gerçekleşti. Harcamalar yöntemiyle hesaplanan Gayri Safi Yurt İçi Hasıla’daki ağırlığı yüzde 70 dolayında bulunan özel nihai tüketim harcamalarındaki yüzde 10.6’lık artış toplam büyümeye 7.8 puan katkı yaptı. Başka bir deyişle GSYİH’daki yüzde 10.1’lik büyümenin yaklaşık 8 puanı özel tüketimden kaynaklandı.

İlk çeyrekte gıda içki için cari fiyatlarla 19 katrilyon 733.7 trilyon, dayanıklı tüketim malı için 7 katrilyon 964.8 trilyon, yarı dayanıklı ve dayanıksız ürünler için 8 katrilyon 927 trilyon, enerji, ulaştırma, haberleşme için 11 katrilyon 625.2 trilyon, hizmetler için 5 katrilyon 793.8 trilyon, konut sahipliği için 4 katrilyon 592.5 trilyon lira harcandı.

Sabit fiyatlarla geçen yılın eş dönemine göre en büyük artış yüzde 49.7 ile dayanıklı tüketim malı harcamalarında yaşandı. Hizmetler sektörüne yönelik harcamalar yüzde 10.1, yarı dayanıklı tüketim malı harcamaları yüzde 4.9, konut sahipliği harcamaları yüzde 1.9, gıda ve içki harcamaları yüzde 0.9 arttı, enerji, ulaştırma ve haberleşme harcamaları ise sabit fiyatlarla yüzde 3.3 geriledi.

DEVLETİN HARCAMALARI YERİNDE SAYDI

Anılan dönemde cari fiyatlarla yüzde 20.2 artarak 11 katrilyon 643.6 trilyon lira olan devletin nihai harcamaları, sabit fiyatlarla ise sadece yüzde 2.4 artışla 1 trilyon 757.7 milyar lira oldu. Geçen yılın aynı dönemine göre devletin maaş ve ücret ödemeleri sabit fiyatlarla yalnızca yüzde 1.4, diğer cari harcamaları da yüzde 5.3 arttı. Devletin nihai harcamalarındaki artış, GSYİH büyümesine yalnızca 0.2 puanlık bir katkı yaptı.

ÖZEL SEKTÖR YATIRIMLARINDA PATLAMA

İlk çeyrekte GSYİH büyüme oranına en büyük katkı ise özel sektörün yatırım harcamalarından geldi. Özel sektörün gayri safi sabit sermaye oluşumu cari fiyatlarla yüzde 61.6 artışla 11 katrilyon 953.6 trilyon, sabit fiyatlarla ise yüzde 60.6 artışla 6 trilyon 240 milyar lira oldu. Özel sektör yatırımlarındaki sabit fiyatlarla yüzde 60.6’lık artış GSYİH büyüme oranına 9.4 puanlık katkı yaptı.

Devletin nihai tüketim harcamaları ise sabit fiyatlarla yüzde 11.3 azalarak 428.1 trilyon lirada kaldı. Kamu yatırımlarındaki gerileme GSYİH büyüme oranını 0.2 puandan fazla aşağı çekti. Böylece toplam gayri safi sabit sermaye oluşumunun GSYİH büyüme oranına net katkısı 9.1 puan düzeyinde gerçekleşti.

DIŞ TİCARET

İlk çeyrekte sabit fiyatlarla yüzde 10.3 artan mal ve hizmet ihracatı büyümeye pozitif 4.7 puan, mal ve hizmet ithalatındaki yüzde 31.2’lik artış ise negatif 14.5 puan olarak yansıdı. Dış ticaret gelişmeleri net olarak büyüme oranını 9.8 puan aşağı çekmiş oldu.

STOKLARA GİDEN BÖLÜM

Anılan dönemde GSYİH’daki yüzde 10.1’lik büyümenin 3.3 puanlık bölümü stoklara gitti. İlk çeyrekte sabit fiyatlarla 27.7 trilyon lira olarak hesaplanan GSYİH’nın 3.1 trilyonunu, önceki yıla göre sabit fiyatlarla yüzde 36.4 büyüyen stoklar oluşturdu. Bu alanlardaki gelişmeler ve istatistiki hata düşüldükten sonra GSYİH’de sabit fiyatlarla büyüme oranı yüzde 10.1 olarak belirlendi.