Prof. Dr. Miktat KADIOĞLU

19 Aralık 1980, Lynn Massachussetts'te soğuk bir gündü, fakat havanın soğuk olması 2000'den daha fazla insanın şehir meydanında toplanmasını engelleyememişti. Herkes küçük bir uçaktan havaya saçılacak olan 1,500 adet birer dolarlık banknotlardan en azından bir tane kapmayı umuyordu. Uçak tam zamanında şehrin üstünde bir tur atarak meydanın üzerine gelince kağıt paraları kalabalığın üzerine bıraktı.

Ancak hiç hesapta olmayan batıdan esen bir rüzgar, hamle yaparak tüm paraları daha yere düşmeden havada yakalayıp Atlantik Okyanusu'nun soğuk sularına gark etti. Şüphesiz pilot veya reklamı veren deri mont imalatçısı, havayı doğru dürüst dikkate almış olsaydı, paralar böyle havaya uçup suya düşmezdi.,

Rüzgara doğru dürüst ilk dikkat edenlerden biri Hippocrates'ti. MÖ 400 yılında sıcak ve soğuk rüzgarların insanları nasıl etkilediğini ve salgın hastalıklarla hava şartları arasındaki ilişkiyi ayrıntılarıyla yazmıştı. Bu fikir, Ortaçağ'da şifalı bitki satan kimseler tarafından daha da geliştirilerek, farklı rüzgarlarda farklı bitkilerle reçeteler hazırlanmıştı...

LODOS VARSA MAÇA GİTMEMELİ

Ülkemizde de rüzgarlardan en çok bilineni poyraz ve lodostur. Atalarımıza göre, ‘‘Lodos cehennemden, poyraz cennetten gelir’’miş. Lodos, insan sağlığı ve gündelik yaşam için çok farklı şeyler ifade eder. Örneğin, yarattığı hava muhalefeti nedeniyle adada kalanların, motorla karşıdan karşıya geçenlerin kabusudur. Lodosta öyle sıkıntı boy gösterir ki cinnet getirebilir, isyan çıkartabilirsiniz. (Bu yüzden, lodoslu günlerde maça gitmeyin!) Lodos estiği zaman Bizans'ta mahkemeler iptal olurmuş; Osmanlı'da da kadılar kararını ertelermiş. Lodosun halsizlik ve baş ağrısına yol açması yüzünden denizdeki balıkların bile sersemlediği söylenir.

Günümüzde ise rüzgar, artık giyimimize de karışıyor. Nasıl giyinmemiz gerektiğini belirleyen (düşük sıcaklıkla birlikte görülen kuvvetli) rüzgara, ‘‘rüzgar soğuğu’’ diyoruz. Sakin bir havada rüzgar temas yoluyla ısıyı, sizin cildinizden alıp derinizi çevreleyen havaya taşınır. Buradaki havanın molekülleri rasgele hareket eder ve derinizden uzaklaşırken vücut ısısının bir kısmını kendisiyle birlikte götürür. Rüzgar esmeye başladığı zaman, cildinize daha fazla hava molekülü temas etmeye başlar ve her bir hava molekülü vücut ısısının bir kısmını taşır. Cildinize çarpan hava moleküllerinin sayısı rüzgarın hızının artmasıyla artar. Böylece, cildinizin ısı kaybetme hızı artar ve daha hızlı üşümeye başlarsınız...

Bu yazıyı, dışarıda esen şiddetli rüzgarın ıslığı eşliğinde, elektriksiz bir evde, kardan dolayı mahsur kalmışken soğuğu soğuğuna yazıyordum. Haberlerde şimdi Boğaziçi Köprüsü'nün 272 halatından birini rüzgarın koparttığı söylendi...

Asma köprüler gibi meteorolojik şartlara çok duyarlı bina ve tesislerde meteorolojik gözlem ve önlemler hayati önem taşır. Dünyada rüzgarlardan dolayı, Tacoma (ABD) gibi, asma köprüler yıkılmıştır. Anemometrelerden alınan rüzgar gözlemleri sayesinde Tacoma Köprüsü zamanında trafiğe kapatılarak büyük bir facia önlenmişti. Buradan alınan dersle, Boğaziçi ve Fatih gibi asma köprülerde trafik akışı rüzgar hızına göre düzenlenir. Örneğin, Boğaziçi Köprüsü'nün kardeşi olan İngiltere'deki Severn Köprüsü işletilirken rüzgar hızına göre hız kısıtlaması, açık şerit sayısının azaltılması, yüksek araç girişinin yasaklanması ya da köprünün tümüyle trafiğe kapatılması yoluna gidilir. Bu durumda, 22 Ocak 2003'teki kar fırtınasında çok şiddetli rüzgar, çelik köprünün bir askısını kopartırken üzerinde biriken araçlara bir şey yapmamış olması bir mucize olarak açıklanabilir...

Sonuç olarak, dışarıya veya uzun bir seyahate çıkarken ya da okula çocuğunuzu gönderirken kışın güneşli havalara aldanmamalı, rüzgardan dolayı hissedilen düşük hava sıcaklığını bilmeden sokağa çıkmamalısınız.

Bir de ülkemizde meteorolojinin sadece ‘‘hava yağışlı, üç-beş derece’’den ibaret olduğu düşünüldüğü için olsa gerek, Karayolları Genel Müdürlüğümüz'de de meteoroloji mühendisi yoktur. Bu durumda fırtınalarda mümkünse asma köprülerden de uzak durunuz; ya da eldiven ve kaşkolla birlikte bir de can yeleği giyerseniz iyi olur!

Rüzgarın soğutucu etkisi nedeniyle hissedilen hava sıcaklığını bulmak için, tablonun en üstündeki satırında yer alan hava sıcaklığını bulun ve sol taraftaki rüzgarın şiddeti ile kesiştirin. Örneğin, -5 derece hava sıcaklığı ve 40 km/saat rüzgar hızı için tabloya bakılırsa, rüzgarın soğutucu etkisi nedeniyle hissedilen sıcaklığının -23 derece olacağı görülür.